Azken hondarra
dante varela
Sistema itzali behar zen unean, ez zen ilundu.
Pantailak ez zuen errore-mezurik erakutsi, ezta abisurik ere. Datuak, soilik, espero baino pixka bat gehiago ziren. Oso pixka bat. Ia ezer ez. Baina ezer horrek ez zuen desagertzeko asmorik.
Leire Aranburuk begiak estutu zituen. Urteak zeramatzan muturreko egoerak neurtzen: sistema konplexuak nola desegiten diren, informazioa nola lausotzen den, ordena nola bihurtzen den zarata. Proiektuaren izena bera zen adierazgarria: Amaiera. Ez zen poetikoa izan nahi; zehatza baizik.
Unibertsoa, esan zuten ereduek, hedapen azeleratura kondenatua zegoen. Denborarekin, egitura guztiak apurtuko ziren. Izarrak, atomoak, oroitzapenak. Azkenik, bero-hilera. Isiltasun perfektua.
Baina Leireren simulazioak ez zuen hori erakusten.
Sistema sinple batera mugatu zuen lehenik: partikulaz osatutako sare bat, elkarrekintzak pixkanaka murriztuz. Teorian, azken pausuan ez zen ezer geratu behar. Eta hala ere, balio txiki bat agertzen zen. Konstantea. Egonkorra.
Ez zen zarata. Zarata kaotikoa da. Hura, ordea, tematia.
Kodea berrikusi zuen. Hasierako baldintzak. Birritan, hirutan. Beste ordenagailu batean exekutatu zuen. Emaitza bera. Balio hutsala, baina ez nulua.
Leirek arnasa sakon hartu zuen. Zientziak ez du onartzen “ia”rik. Edo badago, edo ez dago.
Bigarren esperimentuan, sare neuronal artifizial bat erabili zuen. Ikasteko entrenatua, gero ahazteko behartua. Geruzak kendu zizkion, pisuak ezabatu, funtzioak lautu. Azkenean, sistemak ez zuen ezer bereizteko gai izan behar.
Baina kolapsoaren azken unean, berriro agertu zen hondarra.
Ez zuen informaziorik kodetzen. Ez zuen erabakiak baldintzatzen. Baina han zegoen, eragin sotil batekin: sistema apur bat motelago itzaltzen zen haren presentziarekin.
Leirek aitaren ahotsa gogoratu zuen, aspaldiko elkarrizketa batean. Aitak, fisikaria izan gabe, behin esan zion: “Isiltasuna ez da hutsunea; soinurik gabeko egitura bat da”. Barre egin zuen orduan. Orain, ez.
Lantaldearekin partekatu zuen aurkikuntza. Erantzunak aurreikusi zitzakeen. Estatistika-arazoak. Muga-baldintzak. Interpretazio gehiegi. Norbaitek “filosofia” hitza erabili zuen, tonu mesfidatiarekin.
Leirek ez zuen eztabaidatu. Datuak pilatzen jarraitu zuen.
Hipotesi txikiena formulatu zuen: sistema konplexu batek funtzionaltasun guztia galtzen duenean, ez du egitura guztia galtzen. Geratzen da harremanaren arrasto bat. Ez memoria, ez esanahi. Baina bai izanaren aztarna matematikoa.
Azken hondarra deitu zion.
Ez zuen azalpen handirik eskaintzen. Ez zuen salbamenik iragartzen. Baina mugatzen zuen desagerpen absolutua.
Hurrengo asteetan, muturreko baldintzetara eraman zituen eredu guztiak. Prozesu termodinamikoak. Sare sozial sinplifikatuak. Eredu biologiko teorikoak. Substratua edozein zela ere, emaitza bera zen.
Hondarra beti agertzen zen, baina baldintza batekin: kolapsoa atzeraezina zenean soilik.
Leirek amets egin zuen gau batean hondartza batekin. Itsasoa atzera eginda zegoen, eta hondarrean marra finak geratzen ziren, ura egon izanaren seinale. Ez zegoen olaturik, ez haizerik. Baina marrek zerbait zioten, isilean.
Esnatu zenean, ez zuen ametsa idatzi. Ez zen beharrezkoa.
Artikulua idazterakoan, hizkuntza zorrotza erabili zuen. Ez zuen “oroitzapen”, “arrasto” edo “esanahi” hitzik erabili. Termino residual ez-trivialez hitz egin zuen. Gehieneko disipaziopean mantentzen diren korrelazioez. Substratuarekiko independentea den portaera unibertsalaz.
Bidali zuen.
Ebazpenak etorri ziren. Batzuek lan dotorea deitu zioten. Beste batzuek arriskutsua. Ebaluatzaile batek idatzi zuen: “Hau egia bada, sistemaren heriotza ez da eten bat, baizik eta oihartzuna duen prozesu bat”.
Leirek esaldia gorde zuen.
Azken proba batean, esperimentua eten zuen kolapsoaren aurretik. Hondarra ez zen agertu. Sistema erabat desegin zenean soilik azaltzen zen.
Orduan ulertu zuen.
Azken hondarra ez zen entropiaren aurkako indarra. Entropiaren adierazpen zehatzena zen. Desegiteak ez du dena ezabatzen; eraldatu egiten du. Eta eraldaketa horretan, harremanen historia inskribatuta geratzen da.
Arratsalde batean, laborategitik atera zen lehenago. Hiria zarataz betea zegoen: pausoak, argiak, elkargurutzatzen ziren ibilbideak. Pentsatu zuen egun batean hori guztia ere desagertuko zela.
Baina ez guztiz.
Agian, unibertsoaren azken unean, denborarik eta materiarik gabe, hondar txiki bat geratuko da, isila, zehatza, esanez: zerbait beste zerbaitekin lotuta egon zen.
Leirek ez zuen kontsolamendurik sentitu.
Zehaztasuna baizik.
Eta hori, zientzian bezala bizitzan ere, nahikoa zen.
Pantailak ez zuen errore-mezurik erakutsi, ezta abisurik ere. Datuak, soilik, espero baino pixka bat gehiago ziren. Oso pixka bat. Ia ezer ez. Baina ezer horrek ez zuen desagertzeko asmorik.
Leire Aranburuk begiak estutu zituen. Urteak zeramatzan muturreko egoerak neurtzen: sistema konplexuak nola desegiten diren, informazioa nola lausotzen den, ordena nola bihurtzen den zarata. Proiektuaren izena bera zen adierazgarria: Amaiera. Ez zen poetikoa izan nahi; zehatza baizik.
Unibertsoa, esan zuten ereduek, hedapen azeleratura kondenatua zegoen. Denborarekin, egitura guztiak apurtuko ziren. Izarrak, atomoak, oroitzapenak. Azkenik, bero-hilera. Isiltasun perfektua.
Baina Leireren simulazioak ez zuen hori erakusten.
Sistema sinple batera mugatu zuen lehenik: partikulaz osatutako sare bat, elkarrekintzak pixkanaka murriztuz. Teorian, azken pausuan ez zen ezer geratu behar. Eta hala ere, balio txiki bat agertzen zen. Konstantea. Egonkorra.
Ez zen zarata. Zarata kaotikoa da. Hura, ordea, tematia.
Kodea berrikusi zuen. Hasierako baldintzak. Birritan, hirutan. Beste ordenagailu batean exekutatu zuen. Emaitza bera. Balio hutsala, baina ez nulua.
Leirek arnasa sakon hartu zuen. Zientziak ez du onartzen “ia”rik. Edo badago, edo ez dago.
Bigarren esperimentuan, sare neuronal artifizial bat erabili zuen. Ikasteko entrenatua, gero ahazteko behartua. Geruzak kendu zizkion, pisuak ezabatu, funtzioak lautu. Azkenean, sistemak ez zuen ezer bereizteko gai izan behar.
Baina kolapsoaren azken unean, berriro agertu zen hondarra.
Ez zuen informaziorik kodetzen. Ez zuen erabakiak baldintzatzen. Baina han zegoen, eragin sotil batekin: sistema apur bat motelago itzaltzen zen haren presentziarekin.
Leirek aitaren ahotsa gogoratu zuen, aspaldiko elkarrizketa batean. Aitak, fisikaria izan gabe, behin esan zion: “Isiltasuna ez da hutsunea; soinurik gabeko egitura bat da”. Barre egin zuen orduan. Orain, ez.
Lantaldearekin partekatu zuen aurkikuntza. Erantzunak aurreikusi zitzakeen. Estatistika-arazoak. Muga-baldintzak. Interpretazio gehiegi. Norbaitek “filosofia” hitza erabili zuen, tonu mesfidatiarekin.
Leirek ez zuen eztabaidatu. Datuak pilatzen jarraitu zuen.
Hipotesi txikiena formulatu zuen: sistema konplexu batek funtzionaltasun guztia galtzen duenean, ez du egitura guztia galtzen. Geratzen da harremanaren arrasto bat. Ez memoria, ez esanahi. Baina bai izanaren aztarna matematikoa.
Azken hondarra deitu zion.
Ez zuen azalpen handirik eskaintzen. Ez zuen salbamenik iragartzen. Baina mugatzen zuen desagerpen absolutua.
Hurrengo asteetan, muturreko baldintzetara eraman zituen eredu guztiak. Prozesu termodinamikoak. Sare sozial sinplifikatuak. Eredu biologiko teorikoak. Substratua edozein zela ere, emaitza bera zen.
Hondarra beti agertzen zen, baina baldintza batekin: kolapsoa atzeraezina zenean soilik.
Leirek amets egin zuen gau batean hondartza batekin. Itsasoa atzera eginda zegoen, eta hondarrean marra finak geratzen ziren, ura egon izanaren seinale. Ez zegoen olaturik, ez haizerik. Baina marrek zerbait zioten, isilean.
Esnatu zenean, ez zuen ametsa idatzi. Ez zen beharrezkoa.
Artikulua idazterakoan, hizkuntza zorrotza erabili zuen. Ez zuen “oroitzapen”, “arrasto” edo “esanahi” hitzik erabili. Termino residual ez-trivialez hitz egin zuen. Gehieneko disipaziopean mantentzen diren korrelazioez. Substratuarekiko independentea den portaera unibertsalaz.
Bidali zuen.
Ebazpenak etorri ziren. Batzuek lan dotorea deitu zioten. Beste batzuek arriskutsua. Ebaluatzaile batek idatzi zuen: “Hau egia bada, sistemaren heriotza ez da eten bat, baizik eta oihartzuna duen prozesu bat”.
Leirek esaldia gorde zuen.
Azken proba batean, esperimentua eten zuen kolapsoaren aurretik. Hondarra ez zen agertu. Sistema erabat desegin zenean soilik azaltzen zen.
Orduan ulertu zuen.
Azken hondarra ez zen entropiaren aurkako indarra. Entropiaren adierazpen zehatzena zen. Desegiteak ez du dena ezabatzen; eraldatu egiten du. Eta eraldaketa horretan, harremanen historia inskribatuta geratzen da.
Arratsalde batean, laborategitik atera zen lehenago. Hiria zarataz betea zegoen: pausoak, argiak, elkargurutzatzen ziren ibilbideak. Pentsatu zuen egun batean hori guztia ere desagertuko zela.
Baina ez guztiz.
Agian, unibertsoaren azken unean, denborarik eta materiarik gabe, hondar txiki bat geratuko da, isila, zehatza, esanez: zerbait beste zerbaitekin lotuta egon zen.
Leirek ez zuen kontsolamendurik sentitu.
Zehaztasuna baizik.
Eta hori, zientzian bezala bizitzan ere, nahikoa zen.